Những tờ báo đặc biệt trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam

Từ tờ báo “Thanh Niên” do Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh sáng lập đến hệ sinh thái báo chí số ngày nay, báo chí cách mạng Việt Nam đã trải qua 101 năm hình thành và phát triển.

Từ tờ báo“Thanh Niên” do Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh sáng lập đến hệ sinh thái báo chí số ngày nay, báo chí cách mạng Việt Nam đã trải qua 101 năm hình thành và phát triển.

Năm 1921, để tập hợp các lực lượng cùng chí hướng, Nguyễn Ái Quốc cùng một số đồng chí châu Á có mặt ở Paris sáng lập Hội Liên hiệp thuộc địa, Hội ra tờ báo: ”Người cùng khổ” làm cơ quan ngôn luận của Hội. Nguyễn Ái Quốc vừa là chủ bút, vừa là phóng viên, vừa là người biên tập chính. Báo "Người cùng khổ," cơ quan ngôn luận của vô sản thuộc địa do Người sáng lập, làm chủ bút kiêm chủ nhiệm, phát hành trong những năm 1922 đến năm 1924, từ Paris kêu gọi và tổ chức các dân tộc bị áp bức vùng lên giải phóng. (Ảnh: Tư liệu TTXVN)

Từ tờ báo“Thanh Niên” do Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh sáng lập đến hệ sinh thái báo chí số ngày nay, báo chí cách mạng Việt Nam đã trải qua 101 năm hình thành và phát triển với sứ mệnh không thay đổi: phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân.

Trong hành trình đó, dấu ấn của nhà báo vĩ đại Hồ Chí Minh vẫn là kim chỉ nam tư tưởng, còn mỗi tờ báo đều mang trong mình dấu ấn lịch sử, không chỉ phản ánh hiện thực mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình tạo dựng lịch sử.

Trong hơn một thế kỷ, nhiều tờ báo đã trở thành biểu tượng lịch sử.

- Báo Thanh Niên - tờ báo cách mạng đầu tiên

Cuối năm 1924, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, phái viên của Ban Phương Đông Quốc tế Cộng sản được cử đến Hoa Nam để trực tiếp chỉ đạo cách mạng Việt Nam và một số nước Đông Nam Á. Cùng với việc mở lớp, kết nạp đoàn viên mới, Người chủ trương xuất bản Báo Thanh Niên.

Ngày 21/6/1925, Báo Thanh Niên - tờ báo cách mạng đầu tiên bằng tiếng Việt xuất bản số đầu tiên. Người không chỉ sáng lập mà còn trực tiếp chỉ đạo và tham gia vào quá trình viết, biên tập, in ấn và phát hành tờ báo.

Trong nhiều bài viết, Người luôn thể hiện rõ thông điệp: "Cách mệnh là phá cái cũ đổi ra cái mới, phá cái xấu đổi ra cái tốt ("Đường Kách Mệnh," 1927). Chính vì vậy, tờ Thanh Niên không chỉ là phương tiện thông tin mà còn là công cụ giác ngộ chính trị.

Các tác phẩm báo chí của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đăng trên báo Thanh Niên và các báo quốc tế thời kỳ này không chỉ là sự kết hợp giữa lý luận cách mạng với ngôn ngữ sắc sảo, mà còn mang tính định hướng chiến lược, góp phần quan trọng vào sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Chính từ hành trình kiên trì ấy, Người đã trở thành người thắp sáng ngọn lửa, mở đường cho nền báo chí cách mạng nước nhà.

Báo Thanh Niên xuất bản bí mật ở Quảng Châu, Trung Quốc. Sau khi in xong, phần lớn các số báo được bí mật chuyển về Việt Nam. Tờ báo đã trở thành ngọn đuốc soi đường, khơi dậy niềm tin, lý tưởng và hun đúc tinh thần yêu nước và ý chí cách mạng trong lòng thanh niên Việt Nam.

Báo xuất bản mỗi tuần một kỳ, thường ra 4 trang, nhưng có khi chỉ có 2 trang hoặc lên đến 5 trang. Khổ báo thường là 18x24 cm. Trang báo chia làm hai cột, đăng tải các bài nghị luận, tin tức, vấn đáp, khẩu hiệu, minh họa… Các bài viết trên báo Thanh Niên thường ngắn gọn, đi thẳng vào vấn đề, có tính thuyết phục cao.

Báo Thanh niên và các hiện vật ghi dấu sự ra đời của Báo Thanh Niên tại Di tích Trụ sở Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở Quảng Châu (Trung Quốc). (Ảnh: Mạc Luyện/TTXVN)

- Le Paria (Người cùng khổ):

Ngày 1/4/1922, báo Le Paria ra số đầu tiên. Đây là tờ báo của Hội liên hiệp thuộc địa - một tổ chức đại diện cho những người dân bản xứ ở tất cả các thuộc địa của Pháp do Nguyễn Ái Quốc cùng một số nhà hoạt động cách mạng các nước thuộc địa sáng lập tại Pháp ngày 9/10/1921.

Sáng lập và làm báo “Người cùng khổ,” Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh đã cùng các đồng chí của mình tạo ra “một luồng gió mới thổi đến nhân dân các nước bị áp bức.”

Mặc dù bị hạn chế về tài chính, kinh nghiệm trị sự, bạn đọc xa xôi, phân tán… nhưng mỗi số, Le Paria in hàng nghìn bản cho thấy vai trò và sự cần thiết của báo trong việc xây đắp tình đoàn kết, hữu nghị, sự hiểu biết, đồng cảm giữa những người vô sản bản xứ trong cuộc đấu tranh chống xâm lược cai trị.

Bốn năm hoạt động, báo ra được 38 số.

- Cờ Giải Phóng - Cơ quan tuyên truyền cổ động Trung ương của Đảng Cộng sản Đông Dương

Là tờ báo cách mạng hàng đầu phất cao lá cờ đấu tranh giải phóng dân tộc trong giai đoạn tiến tới Tổng khởi nghĩa Tháng Tám 1945.

Báo Cờ giải phóng gắn liền với tên tuổi và những hoạt động không mệt mỏi của Tổng Bí thư Trường Chinh trong thời kỳ bí mật. Đồng chí là người sáng lập kiêm Tổng biên tập và là cây bút chủ chốt của báo.

Ngày 10/10/1942, tại xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, báo Cờ giải phóng ra số đầu tiên. Trong cao trào cách mạng tiến lên giành độc lập, báo phổ biến đường lối cách mạng của Đảng, mở rộng khối đại đoàn kết toàn dân, vạch trần âm mưu thủ đoạn của phát xít Nhật và tay sai, chú trọng công tác xây dựng Đảng…

Những cây bút chủ lực viết cho Cờ giải phóng là các đồng chí Trường Chinh, Hoàng Văn Thụ, Lê Quang Ðạo, Lê Toàn Thư, Trần Ðộ, Lê Kiêm... Những “thợ in” chuyên viết chữ ngược, mài đá và in báo là các đồng chí Phạm Ðức Khiêm, Nguyễn Lương Hoàng, Ðỗ Quốc Tuấn...

Các đại biểu đến dự tọa đàm “Báo Việt Nam Độc lập và dòng chảy 101 năm Báo chí cách mạng Việt Nam" và tìm hiểu về Báo Việt Nam Độc lập sáng 15/6/2026 tại Hà Nội. (Ảnh: Nguyễn Trọng Lịch/TTXVN)

- Việt Nam Độc Lập: Tờ báo phục vụ tuyên truyền trong thời kỳ Mặt trận Việt Minh, góp phần cổ vũ tinh thần kháng chiến.

Sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước trở về Tổ quốc, tại Pác Bó (Cao Bằng), Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã trực tiếp sáng lập và chỉ đạo xuất bản Báo Việt Nam Độc lập (ngày 1/8/1941), là cơ quan tuyên truyền, cổ động cho Mặt trận Việt Minh. Tôn chỉ mục đích của tờ báo được xác định:

"Việt Nam Độc lập thổi kèn loa

Kêu gọi nhân dân, trẻ với già

Đoàn kết một lòng như khối sắt

Để cùng nhau cứu nước Nam ta".

Tờ báo in ấn giản dị, bí mật trong điều kiện vô cùng gian khó giữa núi rừng Cao Bằng nhưng đã thực hiện nhiệm vụ chính trị lớn lao truyền bá đường lối của Đảng, chủ trương của Mặt trận Việt Minh, giác ngộ cách mạng và khơi dậy tinh thần yêu nước, cổ vũ, tập hợp đoàn kết các tầng lớp nhân dân theo cách mạng đứng lên đấu tranh giải phóng dân tộc đã góp phần quan trọng làm nên thắng lợi vĩ đại Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa.

- Cứu Quốc: Cơ quan ngôn luận của Tổng bộ Việt Minh, nổi bật trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp, lan tỏa mạnh mẽ tinh thần toàn dân kháng chiến.

Ngày 25/1/1942, báo Cứu Quốc ra số đầu, do đồng chí Tổng Bí thư Trường Chinh trực tiếp phụ trách. Báo Cứu Quốc số 1 có bốn trang, giấy trắng, in trên đá, trang đầu có ngôi sao năm cánh tỏa ra năm tia sáng.

Cùng với báo Cờ Giải phóng của Ðảng, báo Cứu Quốc của Mặt trận Việt Minh luôn hừng hực khí thế chiến đấu, có những cống hiến lớn vào việc tuyên truyền rộng rãi và động viên mạnh mẽ toàn dân đoàn kết nổi dậy giành chính quyền.

Báo Cứu Quốc xuất bản công khai ở thủ đô Hà Nội, trở thành tờ báo hằng ngày lớn nhất của Ðảng Cộng sản Ðông Dương, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Mặt trận Việt Minh.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết nhiều bài cho báo Cứu Quốc, đặc biệt trong nhiều năm liền, Người viết chuyên mục "Chuyện gần xa" trên báo Cứu Quốc với bút danh "Ð.X."

- Sự Thật: Cơ quan lý luận của Đảng, tiền thân của báo Nhân Dân, giữ vai trò định hướng tư tưởng và lý luận chính trị, phát hành số đầu tiên từ ngày 5/12/1945.

Năm 1946, kháng chiến toàn quốc nổ ra, báo đã di dời trụ sở đến nhiều địa điểm. Đến cuối năm 1947, trụ sở báo được đặt tại khu vực Khuổi Đăm, thôn Nà Khằn, xã Nghĩa Tá thuộc huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn (nay là tỉnh Thái Nguyên).

Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có nhiều bài chính luận sắc bén, góp phần cổ động, giáo dục và tổ chức quần chúng đoàn kết đấu tranh giành độc lập tự do cho dân tộc.

Báo Sự Thật ra đời đã góp phần quan trọng vào công cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân, đấu tranh cho nền độc lập, tự do của đất nước, khơi dậy niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng.

Ngày 2/12/1950, báo Sự Thật ra số cuối cùng, hoàn thành vai trò lịch sử của mình, nhường vị trí cho sự ra đời của báo Nhân Dân vào năm 1951.

- Báo Nhân Dân

Kế tục sự nghiệp báo Sự Thật, Báo Nhân Dân được ra đời tại Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng (từ 11 đến 19/2/1951). Đại hội thông qua Nghị quyết về việc xuất bản Báo Nhân Dân, cơ quan Trung ương của Đảng Lao động Việt Nam. Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II chỉ rõ việc yêu cầu cần phải “xuất bản một tờ báo, lấy tên là Nhân Dân, cơ quan Trung ương của Đảng” thay cho tờ Sự Thật.

Ngày 11/3/1951, Báo Nhân Dân ra số đầu tiên. Ra đời trong khói lửa cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Báo Nhân Dân kế thừa xuất sắc truyền thống của các tờ báo tiền thân như Thanh Niên, Tranh Đấu, Cờ Giải Phóng và Sự Thật.

Trong suốt hai cuộc kháng chiến trường kỳ, mỗi số báo là một mệnh lệnh chiến đấu, là nguồn cổ vũ tinh thần to lớn cho quân và dân ta trên khắp các mặt trận từ Điện Biên Phủ đến Đại thắng mùa xuân 1975. Bước vào thời kỳ Đổi mới và hội nhập, Báo Nhân Dân tiếp tục khẳng định vai trò ngọn cờ chính trị, tư tưởng của Đảng.

Kể từ ngày ra đời năm 1951, xuyên qua hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc, bước vào 40 năm Đổi mới cho đến khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới, Báo Nhân Dân vẫn luôn giữ vững vị trí là ngọn cờ tư tưởng, là cơ quan ngôn luận, là đội quân xung kích trên mặt trận thông tin-tuyên truyền của Đảng, Nhà nước và nhân dân./.

Theo Vietnamplus